Przejdź do głównej części

Zakres podmiotowy i przedmiotowy prawa upadłościowego

17 Lip 2019 1:14

Stosownie do treści art. 5 Ustawy o prawie upadłościowym przepisy ustawy stosuje się przede wszystkim do przedsiębiorców w rozumieniu ustawy z dnia 23 kwietnia 1964  roku – Kodeks cywilny, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Przepisy p.u. stosuje się także do:

1) spółek z ograniczoną odpowiedzialnością i spółek akcyjnych nieprowadzących działalności gospodarczej;

2) wspólników osobowych spółek handlowych, ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem;

3) wspólników spółki partnerskiej.

Obecnie pojęcie przedsiębiorcy zdefiniowane jest więc w Kodeksie cywilnym. Jest to definicja uniwersalna, dlatego ustawodawca uznał, że nie ma podstaw aby w powtarzać ją w p.u.. Przepis art. 431 k.c. zawiera definicję przedsiębiorcy, która została stworzona na potrzeby prawa prywatnego i pojęcie przedsiębiorcy jest tam zdefiniowane bardzo szeroko – znacznie szerzej niż chociażby pojęcie przedsiębiorcy funkcjonujące w ustawie z dnia 2 lipca 2004  roku o swobodzie działalności gospodarczej.

Dlatego też szeroko na gruncie tego przepisu wykładane jest również pojęcie samej działalności gospodarczej. Za działalność gospodarczą uznaje się działalność, która ma przede wszystkim zarobkowy charakter. W świetle art. 431 k.c. przedsiębiorcą może być każdy podmiot prawa cywilnego: osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna o której mowa w art. 331 k.c. (a więc jednostka nieposiadająca osobowości prawnej, lecz posiadająca zdolność prawną).

Pojęcie przedsiębiorcy zostało zdefiniowane przy wykorzystaniu dwóch kryteriów. Po pierwsze jest to kryterium podmiotowe. Po drugie zaś kryterium funkcjonalne. Tym, co odróżnia poszczególne podmioty prawa cywilnego od ich innych, jest kryterium funkcjonalne, które wiąże status przedsiębiorcy z prowadzeniem we własnym imieniu działalności gospodarczej lub zawodowej. Art. 431 k.c. nie uzależnia więc posiadania przez osoby fizyczne statusu przedsiębiorcy od spełnienia jakiś dodatkowych wymogów. W szczególności nie uwzględnia zróżnicowanej zdolności do czynności prawnych, która przysługuje poszczególnym osobom fizycznym. Dlatego też na gruncie przepisów ustawy z dnia 6 marca 2018  roku – Prawo przedsiębiorców może powstać problem, czy o posiadaniu statusu przedsiębiorcy będzie decydował wyłącznie wpis osoby fizycznej do Centralnej Ewidencji Działalności Gospodarczej, czy też przedsiębiorcą może być również osoba, która faktycznie wykonuje działalność gospodarczą, jednak ciążącego na niej ustawowego wymogu dokonania takiego wpisu, nie dopełniła. Trudno jest przyjąć, aby wpis do Centralnej Ewidencji Działalności Gospodarczej miał wyłącznie przesądzać o posiadaniu przez daną osobę fizyczną statusu przedsiębiorcy. Wpis taki choć jest obowiązkowy, to jednak na gruncie k.c. przedsiębiorcą będzie zarówno osoba fizyczna, która prowadzi działalność gospodarczą (po złożeniu stosownego wniosku o wpis), jak i osoba fizyczna, która wniosku takiego nie złożyła, jednak działalność gospodarczą faktycznie wykonuje.

Osoby prawne również mogą być przedsiębiorcami. Chodzi tu o osoby prawne, które mogą prowadzić działalność gospodarczą, np. spółki kapitałowe, fundacje, stowarzyszenia, spółdzielnie. Niektóre z wymienionych podmiotów mogą być utworzone w celach niezarobkowych. W przypadku osób prawnych (które mogą, ale nie muszą prowadzić działalności gospodarczej) należy przyjąć, iż jeżeli taka działalność jest prowadzona, to dana osoba prawna posiada status przedsiębiorcy. Jeżeli zaś działalność wykonywana przez tę osobę nie mieści się w pojęciu działalności gospodarczej, to ta osoba prawna nie może zostać uznana za przedsiębiorcę. To właśnie prowadzenie przez podmiot prawa cywilnego we własnym imieniu działalności gospodarczej lub zawodowej jest podstawową cechą odróżniającą przedsiębiorców od innych podmiotów prawa cywilnego, którym status przedsiębiorcy nie przysługuje. K.c. nie definiuje działalności gospodarczej. Jednak aby dana działalność mogła być uznana za działalność gospodarczą, a w konsekwencji prowadzący ją podmiot za przedsiębiorcę, musi ona być działalnością zarobkową, zorganizowaną i ciągłą. Powinna być też prowadzona przez podmiot we własnym imieniu. Cechy te muszą być spełnione łącznie.

W doktrynie dominuje więc stanowisko, że używane często w przepisach pojęcia „prowadzi przedsiębiorstwo” lub „w zakresie działalności przedsiębiorstwa” mają takie samo znaczenie co wyrażenie „prowadzi działalność gospodarczą”. Przepisy k.c. bowiem nie definiują pojęcia działalności gospodarczej, a wskazują jedynie, że taka działalność ma być prowadzona „we własnym imieniu”. Także pojęcie działalności zawodowej (zawodu) nie zostało dotąd w prawie zdefiniowane. Jednakże osoby wykonujące wolne zawody mają zdolność upadłościową, bez względu na status „przedsiębiorcy”, bo tak postanowił ustawodawca. Obecnie nie ma więc wątpliwości, że osoby wykonujące wolne zawody, takie jak np. adwokaci, radcowie prawni, notariusze mają zdolność upadłościową.

Zgodnie z art. 5 przepisy p.u. stosuje się również do podmiotów, które nie mają statusu przedsiębiorcy w rozumieniu p.u oraz k.c. Dotyczy to przede wszystkim spółek kapitałowych. Takie spółki mogą być bowiem utworzone w jakimkolwiek celu prawnie dopuszczalnym,
a więc nie tylko w celu prowadzenia działalności gospodarczej. Prowadzenie działalności gospodarczej nie jest więc elementem konstytutywnym spółek kapitałowych (w odróżnieniu od spółek osobowych, z których każda wymaga prowadzenia przedsiębiorstwa). P.u. stosuje się również do spółek kapitałowych z udziałem Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego (np. gmin) lub innych publicznych osób prawnych, wykonującym zadania publiczne. Nadto p.u. stosuje się do wspólników osobowych spółek handlowych, ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem, jak
i wspólników spółki partnerskiej. Prawo upadłościowe nie reguluje jednak wpływu ogłoszenia upadłości wspólników osobowej spółki handlowej na sytuację prawną poszczególnych spółek. Czynią to przepisy Kodeksu spółek handlowych.

Przykładowo ogłoszenie upadłości wspólnika spółki jawnej nie pociąga za sobą upadłości samej spółki. Powoduje jej „rozwiązanie”, które następnie prowadzi do likwidacji tej spółki. Jednakże nawet w tej sytuacji spółka może trwać nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami, jeżeli umowa spółki tak stanowi lub pozostali wspólnicy tak postanowią.
W przypadku spółki partnerskiej ogłoszenie upadłości partnera nie stanowi bezpośredniej przyczyny „rozwiązania” spółki.

Tym samym podkreślić należy, iż zgodnie z art. 1 p.u. ustawa reguluje:

1) zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników będących przedsiębiorcami;

2) zasady dochodzenia roszczeń od niewypłacalnych dłużników będących osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej;

3) skutki ogłoszenia upadłości;

4) zasady umarzania zobowiązań upadłego będącego osobą fizyczną.

Od 2016  roku ustawodawca uregulował problematykę niewypłacalności na dwa sposoby. Ustawodawca odszedł od koncepcji, która polegała na wspólnym dochodzeniu roszczeń od niewypłacalnych przedsiębiorców (w ramach jednego postępowania upadłościowego, które mogło przybierać różną postać). Mogło to być np. postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu. W tego rodzaju postępowaniu zarząd mieniem, wchodzącym w skład masy upadłości, sprawował zarządca albo też sąd ustanawiał zarząd sprawowany przez upadłego (tzw. zarząd własny). Po drugie, mogło to być postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację majątku dłużnika. Celem takiego postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie upadłości dłużnika, poprzez umożliwienie mu restrukturyzacji, w drodze zawarcia układu z wierzycielami.

 

Łukasz Cieślik