Przejdź do głównej części

Wszczęcie postępowania upadłościowego

23 Paź 2019 2:06

Aktualnie obowiązujące w Polsce przepisy nie dają osobom fizycznym prawa wyboru pomiędzy postępowaniem upadłościowym względem przedsiębiorcy, a postępowaniem upadłościowym dotyczącym osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Zarówno postępowania upadłościowe przedsiębiorcy, jak i postępowanie odrębne, jakim np. upadłość konsumencka, mają charakter rozłączny.

W przypadku upadłości prowadzonej na zasadach ogólnych, a dotyczącej dłużników nie będących konsumentami prawo upadłościowe przyjmuje zasadę, iż upadłości nie można ogłosić z urzędu, chociażby nawet dłużnik funkcjonował w obrocie gospodarczym jako niewypłacalny. To dłużnik jest bowiem jednocześnie uprawniony oraz zobowiązany do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Dlatego też upadłość dłużnika można ogłosić jedynie na wniosek uprawnionego podmiotu. Osobą uprawnioną do złożenia wniosku, oprócz dłużnika, jest każdy z wierzycieli osobistych dłużnika. Takim wierzycielem, będzie wierzyciel wobec którego dłużnik odpowiada całym swoim majątkiem. Wierzycielem będzie więc każdy uprawniony do zaspokojenia się z masy upadłości, chociażby jego wierzytelność nie była jeszcze wymagalna. Będzie nim również podmiot uprawniony z tytułu należności publicznoprawnych (np. z należności podatkowych, czy też z tytułu należności wynikających ze składek na ubezpieczenie społeczne). Jednak zauważyć należy, iż osoba uprawniona z tego tytułu, iż przysługuje jej na majątku dłużnika zabezpieczenie rzeczowe (np. hipoteka, zastaw rejestrowy), która nie jest jednocześnie wierzycielem osobistym, nie ma ona legitymacji do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Dodatkowo w przypadku postępowania prowadzonego na zasadach ogólnych ogłoszenie upadłości może nastąpić jedynie wówczas, gdy istnieje co najmniej dwóch wierzycieli dłużnika, którego dotyczy wniosek.

Fakt, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą nie przesądza jeszcze o niemożności orzeczenia wobec niego tzw. upadłości konsumenckiej, o ile w dacie wniesienia wniosku o ogłoszenie upadłości nie pozostawał jeszcze przedsiębiorcą. Jednocześnie zobowiązania, których nie jest on w stanie spłacać, muszą powstać w czasie, gdy nie prowadził on działalności gospodarczej. Tym samym nawet zaciąganie kredytów służących podjęciu w przyszłości działalności gospodarczej, nie może skutkować automatycznie uznaniem takiej osoby za przedsiębiorcę, bowiem kredyty te zaciąga jako konsument w rozumieniu art. 221 k.c. Przepis ten za konsumenta uważa zaś osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Jeżeli więc działalność gospodarcza w tej dacie zaciągania kredytów jeszcze nie istniała, to pomimo tego, iż zaciągane zobowiązania miały służyć w przyszłości jej celom, miały one naturę transakcji konsumenckiej, a tym samym można wobec osoby będącej przedsiębiorcą orzec upadłość konsumencką na zasadach wskazanych wyżej. Jednak nie można zapominać, iż na mocy art. 8 ust. 1 p.u. „wierzyciel może złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej, która była przedsiębiorcą, także po zaprzestaniu prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, jeżeli od dnia wykreślenia z właściwego rejestru nie upłynął rok”, zaś na podstawie art. 9 u.p. „wierzyciel może złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej, która faktycznie prowadziła działalność gospodarczą, nawet wówczas gdy nie dopełniła obowiązku jej zgłoszenia we właściwym rejestrze, jeżeli od dnia zaprzestania prowadzenia działalności nie upłynął rok.” Tym samym są to całkowicie inne sytuacje od tej o której mowa wyżej.

Sam fakt złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika na zasadach ogólnych nie skutkuje jeszcze nadaniem wierzycielowi statusu uczestnika postępowania upadłościowego. Dopiero, gdy jego wierzytelność zostanie co najmniej uprawdopodobniona, to staje się on wierzycielem upadłościowym. Status ten może być przez niego uzyskany nie tylko na etapie postępowania o ogłoszenie upadłości, ale i również na etapie postępowania właściwego.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę na ciekawy problem odnośnie tego, czy prokurator posiada legitymację do wszczęcia postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości, skoro nie jest on dłużnikiem. Choć przepisy procedury cywilnej, jak przepisy ustrojowe dotyczące funkcjonowania prokuratury, dają mu m.in. uprawnienie do wszczynania postępowań, to należy jednak uznać, że prokuratorowi nie tylko nie przysługuje status uczestnika postępowania upadłościowego, ale i również nie może on wszczynać takich postępowań. Prokurator jako organ państwowy stojący na straży praworządności, nie może więc w imię ochrony interesu społecznego czy też ochrony praw obywateli ingerować w sytuację prawną dłużnika, bez istnienia wyraźnej podstawy prawnej. Dlatego w aktualnym stanie prawnym należy odmówić prokuratorowi uprawnienia do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Legitymację do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej posiada przede wszystkim dłużnik. Od dnia 1 stycznia 2016 roku wniosek o ogłoszenie upadłości może również złożyć każdy z wierzycieli osobistych dłużnika. Taki wniosek może zostać złożony w stosunku do osób fizycznych, które zaprzestały prowadzenia działalności gospodarczej albo też nie są wspólnikami osobowych spółek handlowych i którzy za swoje zobowiązania odpowiadają całym swoim majątkiem, lub też w stosunku do osoby fizycznej, która była wspólnikiem spółki partnerskiej. We wskazanych wyżej sytuacjach wniosek może zostać złożony w ciągu roku od wykreślenia z właściwego rejestru albo roku od zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, w sytuacji gdy taka osoba nie była wpisana do rejestru.

Tym samym w postępowaniu ukierunkowanym na osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej wniosek o ogłoszenie własnej upadłości może złożyć przede wszystkim sam dłużnik, co oczywiście zawiera w sobie możliwość działania przez np. pełnomocnika procesowego. Zawężenie legitymacji do składania wniosku o upadłość konsumencką dodatkowo wzmacnia rolę oddłużeniową postępowania, bowiem zaspokojenie wierzycieli pełni funkcję drugorzędną wobec umorzenia zadłużenia konkretnego dłużnika. W konsekwencji tego przewartościowania roli upadłości konsumenckiej w stosunku do upadłości prowadzonej na zasadach ogólnych konsument nie ma obowiązku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, nie tylko w odniesieniu od jego sytuacji majątkowej, ani tym bardziej od czasu, jaki upłynął od popadnięcia w stan niewypłacalności. Wniosek o upadłość konsumencką może być bowiem złożony w każdym czasie. Jednocześnie zauważyć należy, iż taki wniosek może być również cofnięty.

Kolejną istotną różnicą od upadłości opartej na zasadach ogólnych jest to, iż zgodnie z art. 4912 ust. 2 p.u. ogłoszenie upadłości konsumenckiej oraz jej prowadzenie jest możliwe również w przypadku, gdy dłużnik ma wyłącznie jednego wierzyciela. Jest to uregulowanie odmienne od postępowania upadłościowego prowadzonego na zasadach ogólnych, wprowadzone przez ustawodawcę do polskiego systemu prawnego, na potrzeby praktyki. Konsumenci bowiem bardzo często mają wyłącznie jednego wierzyciela, np. przedsiębiorcę udzielającego kredytu na zakup mieszkania przez konsumenta.

W praktyce istotnym problemem jest to, czy jest w ogóle możliwe – w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim – że zostanie złożony jeden wspólny wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, czy też małżonkowie muszą składać oddzielne wnioski o ogłoszenie upadłości. Aktualnie, jeśli oboje małżonkowie chcą przeprowadzenia postępowanie upadłościowe w trybie przepisów upadłości konsumenckiej, to musza oni oddzielnie składać wnioski o ogłoszenie upadłości. Obowiązujące przepisy nie przewidują bowiem możliwości złożenia jednego wspólnego wniosku o ogłoszenie upadłości. Możliwość wszczęcia takiego postępowania upadłościowego na podstawie jednego wniosku pozostawałaby w sprzeczności z zasadami odpowiedzialności majątkowej małżonków. W sytuacji, gdy małżonkowie żyją we wspólności majątkowej małżeńskiej, każdy z małżonków odpowiada za swe zobowiązania głównie majątkiem osobistym. Wierzyciele małżonka mogą więc zaspokoić się z majątku wspólnego tylko w ściśle określonych przypadkach. Postępowanie upadłościowe dla każdego z małżonków powinno być więc prowadzone oddzielnie. Nawet taka okoliczność jak ta, że w niektórych wypadkach małżonkowie ponoszą solidarną odpowiedzialność za zobowiązania, nie powinna uzasadniać wspólnego postępowania upadłościowego. Najczęściej bowiem każdy z małżonków ma innych wierzycieli oraz inne składniki majątku wchodzące do masy upadłości. W przypadku zobowiązań solidarnych małżonków rozliczenie między nimi nastąpi według ogólnych zasad dotyczących zobowiązań solidarnych w postępowaniu upadłościowym.

Warto w tym miejscu podkreślić, że w sytuacji gdy dłużnik jest niewypłacalnym przedsiębiorcą, czy też jest on wspólnikiem spółki partnerskiej lub wspólnikiem spółki jawnej, komplementariuszem spółki komandytowej (oraz spółki komandytowo-akcyjnej) to naraża się na to, iż składając wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej w sposób niewłaściwy, uchybi trzydziestodniowemu terminowi do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jako przedsiębiorca, a tym samym w przyszłości nie będzie mógł on skorzystać z instytucji upadłości konsumenckiej.

Wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej jest sformalizowany. Prawidłowe złożenie wniosku wymaga dopełnienia szeregu warunków formalnych. Wniosek składa się na formularzu. Zarówno w przypadku gdy wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej składa dłużnik, jak i wierzyciel, to obowiązkowe jest jego złożenie na urzędowym formularzu. Niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości na formularzu skutkuje brakiem formalnym. Sąd wówczas wzywa wnioskodawcę do uzupełnienia braków formalnych, pod rygorem zwrotu wniosku. Istotne jest to, iż wniosek zwrócony przez sąd nie wywoła żadnych skutków prawnych, co jest szczególnie istotne dla wierzycieli, którzy są związani rocznym terminem na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej.

We wniosku należy podać:

  1. dane osobowe (imię i nazwisko, miejsce zamieszkania, numer PESEL (a w razie jego braku inne dane umożliwiające jednoznaczną identyfikację wnioskodawcy);
  2. informacje dotyczące aktywów dłużnika (wskazanie miejsca położenia majątku np. przez podanie adresu, aktualny i zupełny wykaz składników majątku wraz z ich szacunkową wyceną;
  3. informacje o pasywach (spis wierzycieli oraz wszelkich wierzytelności z podaniem adresów wierzycieli, wskazanie wysokości wierzytelności oraz terminów spełnienia świadczeń, listę zabezpieczeń ustanowionych na majątku dłużnika wraz z datami ich ustanowienia, jak i spis wierzytelności spornych);
  4. opisanie okoliczności uzasadniających wniosek (czyli obok samej niewypłacalności należy odnieść się również do kryteriów ogłoszenia upadłości przewidzianych w art. 4914 ust. 1 p.u., jak i należy przedstawić argumenty obalające ustawowe negatywne przesłanki. Dodatkowo można uzasadniać zastosowanie przesłanki pozytywnej upadłości, czyli względów słuszności lub względów humanitarnych);
  5. obowiązek dołączenia oświadczenia o tym, że w sprawie nie zachodzą okoliczności wykluczające ogłoszenie upadłości (art. 4914 p.u.).

Jednocześnie zauważyć należy, iż ze względów praktycznych ustawodawca uznał, iż przypadku gdy wniosek o ogłoszenie upadłości składa wierzyciel, to jest on zwolniony z obowiązku podawania większości wymaganych od dłużnika informacji (w szczególności co do majątku dłużnika oraz innych wierzycieli). Dla wierzyciela obowiązuje więc odrębny wzór formularza o ogłoszenie upadłości. Jednakże sąd może wówczas zobowiązać dłużnika do przedstawienia w terminie dwóch tygodni wszystkich niezbędnych informacji do prowadzenia postępowania. Nie można również zapominać o tym, iż zgodnie z art. 522 ust. 2 p.u. dłużnik, który w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości poda sądowi nieprawdziwe informacje co do stanu swojego majątku, naraża się na odpowiedzialność karną, a dokładnie na karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy, aż do lat 5.

Informacje dłużnika o majątku muszą więc nie tylko obejmować dane o majątku osobistym, ale i również dane o majątku wspólnym małżonków. W razie bowiem istnienia wspólności majątkowej majątek małżonków stanie się w całości masą upadłości. Zauważyć również należy, iż nawet ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, będzie oznaczało bezskuteczność tej rozdzielności w stosunku do masy upadłości, chyba że pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Dłużnik musi przede wszystkim podać okoliczności uprawdopodobniające wniosek, a więc ustawodawca nie wymaga od niego udowodnienia tych okoliczności. Dlatego też dla większości przypadków wniosków o upadłość konsumencką, wystarczające będzie zestawienie stałych przychodów oraz wydatków, które powinny być odniesione do posiadanego majątku, z jednoczesnym wskazaniem na brak jego płynności. Jednocześnie należy wówczas wskazać, że stoi to na przeszkodzie zbyciu składników majątkowych w celu zaspokojenia wymagalnych zobowiązań pieniężnych.

W odniesieniu zaś do przesłanek negatywnych upadłości konsumenckiej z art. 4914 p.u., to w przypadkach wskazanych w ustępach 2 oraz 3, wystarczające będzie złożenie stosownego oświadczenia.

W zakresie zaś okoliczności wskazanych w ustępie 1 w/w artykułu, takich jak doprowadzenie do niewypłacalności lub też istotne zwiększenie jej stopnia umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, dłużnik powinien uprawdopodobnić przyczyny popadnięcia w stan niewypłacalności. Ewentualne wskazanie na okoliczności, które uzasadniałyby zastosowanie przez sąd klauzuli słuszności lub klauzuli względów humanitarnych, ma szczególne znaczenie w kontekście obrony dłużnika przed możliwością oddalenia przez sąd wniosku, na podstawie stwierdzonych w jego sprawie przesłanek negatywnych upadłości konsumenckiej.

W aktualnie obowiązujących regulacjach dłużnik nie jest związany żadnym terminem, w którym powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, wówczas gdy jego sytuacja majątkowa osiągnęła stan niewypłacalności.

Oczywiście istotna jest również kwestia właściwości sądu, do którego powinien zostać złożony przez dłużnika wniosek o ogłoszenie upadłości. Stosownie do art. 4913 p.u. sprawy o ogłoszenie upadłości objęte przepisami dotyczącymi upadłości konsumenckiej rozpoznaje sąd upadłościowy w składzie jednego sędziego zawodowego. Jest to odmienna regulacja od tej przewidzianej w art. 18 p.u. Zgodnie bowiem z art. 18 p.u. sprawy o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd upadłościowy (sąd rejonowy – wydział gospodarczy) w składzie trzech sędziów zawodowych, właściwy dla głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika.

Ustawodawca w przepisach prawa upadłościowego uregulował kwestię „głównego ośrodka podstawowej działalności” w sposób podobny do przepisów prawa restrukturyzacyjnego. Różnica polega na tym, że zgodnie z art. 19 ust.1c p.u. w przypadku osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą lub zawodową domniemywa się, że głównym ośrodkiem jej podstawowej działalności jest główne miejsce wykonywania działalności gospodarczej lub zawodowej. W przypadku zaś każdej innej osoby fizycznej domniemywa się, że głównym ośrodkiem podstawowej działalności jest miejsce zwykłego pobytu tej osoby. Jednocześnie prawo upadłościowe zawiera identyczne, jak prawo restrukturyzacyjne, regulacje sytuacji, gdy dłużnik nie ma w kraju głównego ośrodka swojej podstawowej działalności, jak i w zakresie ustalonej niewłaściwości miejscowej sądu upadłościowego. Jeżeli więc okaże się, że właściwy jest inny sąd, sprawę przekazuje się temu sądowi.

Tym samym wniosek o ogłoszenie upadłości rozpoznaje sąd rejonowy – wydział gospodarczy, ale w składzie jednego sędziego zawodowego. Od uznania sądu zależy aktywność sędziego w postępowaniu, co np. może przejawiać się w przeprowadzaniu posiedzenia, celem złożenia przez dłużnika dodatkowych wyjaśnień. Zauważyć należy, iż przesłuchanie dłużnika powinno być poprzedzone odebraniem przyrzeczenia oraz uprzedzeniem o konsekwencjach składania fałszywych zeznań. Jednocześnie duża liczba wniosków dowodowych składana przez dłużnika może ograniczyć możliwości gromadzenia i sprawdzania prawdziwości danych dotyczących sytuacji finansowej dłużnika. Z drugiej jednak strony działania te będą podejmowane również w toku właściwego postępowania upadłościowego, gdzie możliwa jest reakcja na ewentualne nieprawidłowości, poprzez umorzenie postępowania.

Podkreślenia wymaga fakt, iż aktualnie występuje tendencja liberalnego podejścia do zachowania dłużnika, co skutkuje znaczącym wzrostem liczby ogłaszanych upadłości konsumenckich. W tym miejscu zauważyć należy, iż w art. 4914 p.u. ustawodawca uregulował podstawę oddalenia przez sąd wniosku dotyczącego ogłoszenia upadłości. Jednocześnie ustawodawca określił, iż dla samego oddalenia wniosku przez sąd istotne są dwa zachowania dłużnika. Po pierwsze musi on doprowadzić do swojej niewypłacalności lub też istotnie zwiększyć jej stopień (umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa). Zwiększeniem stopnia niewypłacalności będzie umyślne (lub wynikające z rażącego niedbalstwa) niewykonanie kolejnej wymagalnej wierzytelności pieniężnej.

Jednocześnie podkreślenie wymaga, iż samo przedłużenie czasu zwłoki w płatności, choćby spowodowało ona zwiększenie poziomu zadłużenia (np. z powodu rosnących odsetek), nie mogłoby być oceniane jako umyślne zwiększenie stopnia niewypłacalności, bowiem upływ czasu jest okolicznością obiektywną. Jeżeli jednak dłużnik pomimo pozyskania środków wystarczających dla spłaty zadłużenia umyślnie (lub przy rażącym niedbalstwie) przeznacza je na inny, a tym samym przedłuża czas zwłoki, to stanowi to podstawę oddalenia wniosku przez sąd o ogłoszenie upadłości. Pojęcie niewypłacalności dotyczy niewykonywania zobowiązań pieniężnych, z tymże jakiekolwiek uszczuplenie majątku może być również uznane za umyślne wprowadzenie się w stan bankructwa.

Oddalenie wniosku przez sąd powinno nastąpić, gdy dłużnik rozsądnie oceniający swoją sytuację, powinien był wiedzieć, iż jego zachowanie będzie prowadziło do niewypłacalności lub jej zwiększenie. Nie stanowić będzie podstawy do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości sytuacja, w której choć dłużnikowi nie będzie można przypisać winy, to będzie można mu zarzucić lekkomyślność. Tym samym nie będzie podstawą do oddalenia wniosku zachowanie dłużnika (konsumenta), które charakteryzowało przekonanie, że zdoła on uniknąć powstania lub też pogłębienia stanu niewypłacalności, choć było ono nieuzasadnione, z uwagi na mylny obraz rzeczywistości i przekonanie, że nie nastąpi pokrzywdzenie wierzycieli wiążące się z brakiem możliwości spłacenia wymagalnych zobowiązań.

Samo umyślne doprowadzenie do swojej niewypłacalności (lub istotne jej zwiększenie) przez dłużnika polega więc na celowym zaciąganiu przez dłużnika zobowiązań, bez zamiaru ich spłaty. Przykładowo osoba nieposiadająca żadnego majątku, która zaciąga w krótkim odstępie czasu wiele pożyczek i uzyskane w ten sposób pieniądze przeznacza na własne osobiste potrzeby, będzie umyślnie doprowadzać do swojej niewypłacalności. Zachowanie takie z całą pewnością stanowi umyślne doprowadzenie do swojej niewypłacalności przy całkowitym pokrzywdzeniu wierzycieli. Dlatego też w przypadku ustalenia przez sąd, iż taka okoliczność miała miejsce, wniosek dłużnika o ogłoszenie upadłości konsumenckiej powinien zostać oddalony. Jednak doprowadzenie do swojej niewypłacalności (lub istotne jej zwiększenie wskutek rażącego niedbalstwa) kwalifikuje się jako lekkomyślne zaciąganie zobowiązań wówczas, gdy dłużnik powinien był zdawać sobie sprawę, że nie będzie w stanie spłacić swoich zobowiązań.

Takie rozumowanie lekkomyślnego zaciągania zobowiązań stwarza w praktyce dużo problemów i jest główną przyczyną oddaleń złożonych wniosków o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. Sąd bada bowiem w sposób szczegółowy, starając się jednocześnie ustalić, zarówno dokładny przebieg powstawania kolejnych zobowiązań dłużnika, ale i również „jego nastawienie psychiczne”, czyli świadomość prawną i ekonomiczną samego dłużnika. Samo zaciąganie przez dłużnika kredytów konsolidacyjnych w celu podejmowania prób spłaty swoich zobowiązań nie może oznaczać jeszcze umyślnego zwiększenia swojej niewypłacalności. Z drugiej jednak strony w przypadku gdy dłużnik zaciąga kolejne zobowiązania, a ma świadomość, że nigdy ich nie spłaci, to sąd powinien oddalić taki złożony przez dłużnika wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. W przypadku rażącego niedbalstwa nie bez znaczenia będzie również ustalenie, na jaki to dokładnie cel dłużnik zaciągał swoje zobowiązania. Inaczej bowiem powinno się podejść do osoby, która zaciąga zobowiązania na leczenie osób najbliższych, a inaczej do osoby, która zaciąga zobowiązania celem wyjazdu na wczasy.

Istotną kwestią jest również ocena zachowania samych wierzycieli, bowiem sąd powinien ustalić ich zachowanie, gdyż mogli oni sami bezpośrednio wpływać na dłużnika i zachęcać go do zaciągania kolejnych zobowiązań, pomimo iż ten informował ich o posiadanych zobowiązaniach. W takiej sytuacji sąd także powinien bardziej liberalnie podejść do kwestii rażącego niedbalstwa po stronie dłużnika. Nie można więc zarzucić osobie rażącego niedbalstwa w sytuacji, gdy przedsiębiorca (podmiot profesjonalny) zajmujący się pożyczaniem pieniędzy sam doradza dłużnikowi zaciąganie kolejnych zobowiązań. Z podobną oceną będziemy mieli do czynienia w sytuacji poręczenia przez dłużnika za cudzy dług, gdy w chwili poręczenia nie można było w ogóle zakładać, że osoba za którą dłużnik poręczył, zaprzestała spłaty długu. Nie będzie także stanowiło rażącego niedbalstwa zaciągnięcie kredytu w walucie obcej, nie można bowiem od dłużnika wymagać, aby ten przewidział zmiany kursów walut na przestrzeni wielu lat.

Niezależnie od powyższego na mocy ustawodawca w art. 4914 ust. 2 p.u. wskazał, iż „sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli w okresie dziesięciu lat przed dniem zgłoszenia wniosku:

  1. w stosunku do dłużnika prowadzono postępowanie upadłościowe według przepisów tytułu niniejszego, jeżeli postępowanie to zostało umorzone z innych przyczyn niż na wniosek dłużnika,
  2. ustalony dla dłużnika plan spłaty wierzycieli uchylono na podstawie przepisu art. 49120 p.u.,
  3. dłużnik, mając taki obowiązek, wbrew przepisom ustawy nie zgłosił w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości,
  4. czynność prawna dłużnika została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli

– chyba że przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi”.

Jednocześnie ustawodawca przewidział jeszcze inne przesłanki oddalenia wniosku o upadłość. Na podstawie bowiem ust. 3 art. 4914 p.u. „Sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli w okresie dziesięciu lat przed dniem zgłoszenia wniosku w stosunku do dłużnika prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań, chyba że do niewypłacalności dłużnika lub zwiększenia jej stopnia doszło pomimo dochowania przez dłużnika należytej staranności lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.” Sąd również oddali wniosek o ogłoszenie upadłości w sytuacji gdy „dane podane przez dłużnika we wniosku są niezgodne z prawdą lub niezupełne, chyba że niezgodność lub niezupełność nie są istotne lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.” (ust. 4 art. 4914p.u).

Ustawodawca wprowadził więc do p.u. dwa nowe pojęcia, tj. względy słuszności oraz względy humanitarne. Cel ich wprowadzenia jest oczywisty. Ma to umożliwić w wyjątkowych przypadkach ogłoszenie upadłości konsumenckiej także w stosunku do osób fizycznych, wobec których istnieją cztery wymienione wyżej w punktach okoliczności, które wyłączają co do zasady możliwość ogłoszenia ich upadłości. Względy słuszności oraz względy humanitarne to pojęcia, które będą zawsze odsyłać do pozaprawnych wartości moralnych takich jak np. uczciwość, bezstronność, dobre obyczaje, sprawiedliwość społeczna. Sąd w każdym przypadku takiej oceny powinien stwierdzić fakt zaistnienia przesłanek wymienionych w art. 4914 p.u., które co do zasady powodują oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości, a tym samym musi on badać okoliczności powstania tych przesłanek.

Przykładem zastosowania klauzuli względów słuszności i humanitaryzmu będzie choroba lub kalectwo dłużnika (także jego osoby najbliższej), czy też nieszczęśliwy wypadek, jakiego doznał dłużnik (lub osoba mu najbliższa). Także przestępstwo, jakiego dokonano przeciwko dobrom osobistym lub też majątkowym dłużnika (lub osoby mu najbliższej) może być rozpatrywane pod kątem względów słuszności lub względów humanitarnych. Sąd rozpatrując wniosek o ogłoszenie upadłości powinien więc badać okoliczności oraz przyczyny umorzenia postępowania upadłościowego, które miało miejsce uprzednio, czy też przyczyny uchylenia planu spłaty wierzycieli. Sąd powinien także zbadać przyczyny oraz skutki niezłożenia przez dłużnika wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli dłużnik takiego wniosku nie złożył choć miał prawny obowiązek go złożyć. Względy słuszności i humanitaryzmu mogą przejawiać się przykładowo w nieponiesieniu przez wierzycieli żadnej szkody z tego tytułu, z uwagi na fakt, iż wniosek o ogłoszenie upadłości zostałby oddalony ze względu np. na brak majątku na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego.

W orzecznictwie powszechne jest stanowisko, iż w ocenie sądu, odwołanie się do klauzul generalnych w postaci np. zasad słuszności lub humanitaryzmu, dotyczy wypadków szczególnie uzasadnionych Podnosi się, iż względy słuszności albo humanitaryzmu pozwalają na uwzględnienie wniosku o upadłość w sytuacjach, gdy niewypłacalność była skutkiem okoliczności o charakterze obiektywnym, czyli np. choroby, niezawinionej utraty źródeł zarobkowania oraz obiektywnej niemożności powrotu do stanu poprzedniego, a także wówczas gdy przemawiają za tym silne argumenty o charakterze społecznym. Wskazuje się, że względy słuszności to powszechnie akceptowane normy moralne i etyczne, obowiązujące wszystkich uczestników życia społecznego, zaś względy humanitarne odnoszą się bezpośrednio do danej osoby, zwłaszcza co do godności dłużnika jako człowieka.

Tym samym sąd podejmuje decyzję o ogłoszeniu upadłości ze względów słuszności, wówczas gdy dojdzie on do wniosku, iż rozstrzygnięcie to będzie miało sprawiedliwy oraz korzystny wpływ na stosunki społeczne dotyczące danej osoby. Jednocześnie w danych okolicznościach niesprawiedliwe byłoby obciążanie dłużnika negatywnymi konsekwencjami związanymi z zaistnieniem przesłanek oddalenia wniosku. Dlatego też klauzula względów słuszności, która odsyła do reguł znajdujących się poza systemem prawa stanowionego, czyli do reguł ze sfery moralności i dobrych obyczajów, daje sądowi daleko idącą swobodę w ustalaniu faktów. Jednakże sąd musi zawsze należycie ocenić motywację dłużnika, jak i przesłanki nim kierujące, aby oddzielić tych konsumentów, którym państwo ma pomóc, od takich konsumentów, którzy chcą jedynie wykorzystać instytucję upadłości konsumenckiej do swoich osobistych celów niezgodnych z celami ustawodawcy regulującego tę instytucję.

 

Łukasz Cieślik