Przejdź do głównej części

Istota, cel oraz funkcje upadłości konsumenckiej

01 Paź 2019 6:38

Nie ulega wątpliwości, iż prawo upadłościowe zalicza się do jednego ze źródeł prawa cywilnego. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 p.u. ustawa reguluje zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników, będących przedsiębiorcami i skutki ogłoszenia upadłości, jak i zasady postępowania naprawczego wobec przedsiębiorców zagrożonych niewypłacalnością. Takie postępowanie upadłościowe jest więc regulowane zarówno przepisami procesowymi, jak i przepisami służącymi zabezpieczeniu roszczeń oraz tymi o charakterze egzekucyjnym. Postępowanie upadłościowe można uznać za rodzaj sądowego postępowania cywilnego z punktu widzenia zawartych w tej regulacji norm
o charakterze procesowym. Jednocześnie uwzględniając zawarte w nim normy prawa materialnego należy również zaliczyć je do prawa handlowego.

Upadłość, tak jak w prawie upadłościowym z 1934 roku, stanowić będzie przykład egzekucji uniwersalnej, która w odróżnieniu od egzekucji singularnej, prowadzonej na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego lub ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Celem postępowania upadłościowego jest likwidacja majątku masy upadłości oraz równomierne zaspokojenie wszystkich wierzycieli.

Egzekucja z całego majątku dłużnika będzie zawsze konsekwencją ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy. Różnica między upadłością, a egzekucją uniwersalną jest taka, że upadłość zawsze rozpatruje się poprzez odniesienie jej przede wszystkim do stosunków cywilnoprawnych. Natomiast egzekucja uniwersalna w stosunku do upadłości, ma zawsze charakter pochodny i jest pojęciem z zakresu prawa procesowego, gdyż polega ona na przymusowej realizacji świadczeń. Pod pojęciem upadłości rozumie się stan prawny, który powstał na skutek takich zmian w stosunkach prawnych z udziałem dłużnika, które umożliwiają przeprowadzenie egzekucji (na rzecz wierzycieli) z całego majątku dłużnika. Takie zmiany zachodzą w stosunkach prawnych, których podmiotem jest dłużnik, bez względu na ich charakter, a więc w stosunkach materialnych, jak i procesowych.

Obecne zmiany legislacyjne, które istotnie zwiększają praktyczne znaczenie upadłości konsumenckiej, jak i modyfikują mechanizm upadłości przedsiębiorców, czyli umożliwiają np. istnienie takie sytuacji w której postępowanie toczy się według przepisów o upadłości konsumenckiej, ale wnioskodawcą jest wierzyciel, skutkują tym, iż związek upadłości oraz samego prowadzenia działalności gospodarczej, nie jest już tak wyraźny, jak dotychczas.

Upadłość konsumencka jest znana na całym świecie np. w USA, Kanadzie, Japonii czy Niemczech. W niemieckiej ustawie o niewypłacalności (Insolvenzordung z 1994  roku), która to ustawa dopuszcza upadłość również konsumentów, wskazane jest, iż postępowanie może być otwarte w stosunku do każdej osoby fizycznej, jak i każdej osoby prawnej. Jeżeli dłużnik jest osobą fizyczną, która nie wykonuje samodzielnej działalności gospodarczej, istnieje możliwość zwolnienia go z długów. Jednak dotyczy to wyłącznie rzetelnych dłużników będących osobami fizycznymi (także konsumentów). To właśnie na tej regulacji wzorował się ustawodawca polski regulując np. kwestię tzw. oddłużenia upadłych osób fizycznych już po zakończeniu postępowania upadłościowego. Należy jednak pamiętać, że w prawie polskim instytucja ta nie dotyczy osób fizycznych nieposiadających zdolności upadłościowej, w tym konsumentów.

Pojęcie „upadłość konsumencka” zostało wskazane wyłącznie w literaturze prawniczej. Nie zostało ono nigdy wprowadzone przez ustawodawcę do języka prawnego. Jest to więc oczywiste uproszczenie, o którym zadecydowały względy językowe oraz odniesienia do pojęć występujących w innych krajach ( np. angielskie „consumer bankruptcy”, czy też niemieckie „Vebraucherkonkurs”). Miało to na celu również nadanie odpowiedniej różnicy względem ogólnego postępowania upadłościowego prowadzonego wobec przedsiębiorców.

W tym miejscu zauważyć należy, iż upadłość konsumencka rodzi określone korzyści społeczne oraz gospodarcze, czyli:

1) ogranicza wykluczenie społeczne i mechanizm dziedziczenia bezradności przez następne pokolenia;

2) umożliwia reintegrację dłużników w legalnym obrocie gospodarczym, co powoduje wzrost produktu krajowego brutto oraz przychodów Skarbu Państwa z tytułu podatków, jak również spadek przestępczości i ograniczenie tzw. szarej strefy;

3) wpływa pozytywnie na sektor finansowy państwa, poprzez przyspieszenie rozwiązania kwestii nieściągalnych wierzytelności, a w dłuższej perspektywie umożliwia ona dłużnikom ponowne korzystanie z usług instytucji finansowych.

Upadłość konsumencka nie jest więc typową upadłością, z jaką mamy do czynienia
w przypadku przedsiębiorców, a tym samym nie spełnia ona tych samych celów, jakie ma spełniać upadłość, która obejmuje likwidację majątku upadłego przedsiębiorcy. Celem upadłości likwidacyjnej przedsiębiorców jest bowiem zaspokojenie wierzycieli w wyniku spieniężenia masy upadłości. Natomiast celem upadłości konsumenckiej jest głównie procedura oddłużeniowa, bowiem oddłużenie jest połączone z zobowiązaniem upadłego do pokrycia określonej części zobowiązań. Skorzystanie przez dłużnika z procedury oddłużeniowej ma więc charakter wyjątkowy przy założeniu, iż oddłużenie jest środkiem, który gwarantuje prawidłowe jego funkcjonowanie w przyszłości w obrocie prawnym. Pomimo faktu, iż procedura oddłużeniowa w upadłości konsumenckiej jest swego rodzaju przywilejem dłużnika, ustawodawca stanął na stanowisku, iż nie może być ona realizowana nadmiernym kosztem jego wierzycieli. Jednocześnie jednak zapewnienie spełnienia celów upadłości konsumenckiej, czyli oddłużenia dłużnika oraz maksymalnego zaspokojenia wierzycieli, wymaga zapewnienia tego, aby procedura oddłużeniowa była tania, tak aby koszty tego postępowania nie stanowiły znaczącej wielkości, która zniweczy cele tego postępowania.

Reasumując tworząc prawo upadłościowe uznano, iż upadłość powinna spełniać trzy zasadnicze funkcje:

1) zaspokajać wierzycieli niewypłacalnego dłużnika (funkcja windykacyjna);

2) nie dopuszczać do dalszych niewypłacalności, której następstwem jest brak spłat zobowiązań przez niewypłacalnego dłużnika (funkcja profilaktyczna);

3) kształtować określone wzorce zachowań (funkcja wychowawcza).

Funkcja windykacyjna prawa upadłościowego, jako ta najistotniejsza, realizowana jest poprzez zaspokojenie wierzycieli niewypłacalnego dłużnika. W odniesieniu do postępowania upadłościowego stanowi ona podstawowy cel tego postępowania. Postępowanie upadłościowe prowadzi się bowiem tak, aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu.

 

Łukasz Cieślik