Przejdź do głównej części

Historia regulacji instytucji upadłości konsumenckiej

17 Lip 2019 1:04

Postępowanie upadłościowe wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej, określane zostało w doktrynie, jak i orzecznictwie mianem „upadłości konsumenckiej”. Wprowadzono je do polskiego porządku prawnego na mocy ustawy z dnia 5 maja 2008  roku o zmianie ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Podstawą wprowadzenia przepisów dotyczących upadłości konsumenckiej stało się powszechne zjawisko nadmiernego zadłużenia osób fizycznych, co jest zjawiskiem co do zasady normalnym w warunkach gospodarki rynkowej, zwłaszcza, że każda decyzja gospodarcza jednostki jest obarczona mniejszym lub większym ryzykiem nieprzewidywalności. Ustawodawca wyszedł z założenia, że należy stworzyć określone mechanizmy prawne, które w pewnych wypadkach umożliwią oddłużenie tym osobom fizycznym, które są zadłużone w stopniu uniemożliwiającym im samodzielną spłatę długów. Wprowadzona w 2008  roku upadłość konsumencka pomimo swoich słusznych założeń nie spełniła jednak swojego celu, gdyż okazała się zbyt restrykcyjną regulacją. W szczególności problemem był zakres przesłanek ogłoszenia upadłości, wysokie koszty postępowania, jak i rygorystyczne przepisy przewidujące obligatoryjne umorzenie postępowania w przypadku naruszenia przez upadłego określonych w ustawie obowiązków (niezależnie od istotności danego uchybienia i jego wpływu na stopień ewentualnego pokrzywdzenia wierzycieli).

Pojęcie „upadłość konsumencka” nie zostało użyte przez ustawodawcę w tekście ustawy, ale jest pojęciem języka prawniczego. Konsekwencją wprowadzenia upadłości konsumenckiej do polskiego obrotu prawnego stała się również modyfikacja treści art. 1 p.u. Konieczne stało się wskazanie, iż przedmiotem regulacji ustawy są zasady wspólnego dochodzenia roszczeń w stosunku do niewypłacalnych dłużników będących osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej. Jednakże samo wprowadzenie do polskiego obrotu prawnego przepisów dotyczących upadłości konsumenckiej miało za sobą bardzo długą historię legislacyjną. Polski tradycyjny model upadłościowy polega na umieszczeniu w jednym akcie prawnym (ustawie) zarówno zasad postępowania, czyli zagadnień proceduralnych, jak i skutków materialnoprawnych związanych z szeroko pojętą upadłością. Upadłość konsumencka jest więc zbiorem norm prawnych o różnym charakterze (materialnoprawnym, jak i formalnoprawnym). Ustawodawca przesądził o uregulowaniu upadłości konsumenckiej jako postępowania odrębnego w p.u., tym samym porzucając koncepcję stworzenia osobnego aktu prawnego, w którym znalazłaby się ta regulacja.

Początkowo ogłoszenie upadłości „konsumenckiej” było możliwe tylko wtedy, gdy niewypłacalność dłużnika „powstała wskutek wyjątkowych i niezależnych od niego okoliczności”. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się wówczas stanowisko, że wyjątkowe okoliczności to wszystkie te zdarzenia i stosunki, których powstania dłużnik (w normalnym toku rzeczy) nie mógł lub nie powinien był brać pod uwagę, zaś okoliczności niezależne od dłużnika to wszystkie te okoliczności, których dłużnik nie spowodował rozmyślnie albo wskutek niedbalstwa lub lekkomyślności. Aktualnie ogłoszenie upadłości
w stosunku do osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej odbywa się według znacznie bardziej zliberalizowanych zasad. Obecnie upadłość konsumencka ma być dla dłużników tzw. nowym startem ograniczającym przede wszystkim wykluczenie społeczne. Ogłoszenie upadłości „konsumenckiej” doznaje jednak dziś nadal istotnego ograniczenia, bowiem nie jest dopuszczalne wówczas, gdy dłużnik doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa.

 

Łukasz Cieślik